Димаш Кудайберген: Самалтау – песня народного протеста

Димаш Кудайберген: Самалтау – песня народного протеста
Димаш Кудайберген поет казахские народные песни, открывая всему миру историю и музыку своего народа. Придание им второй жизни включением в репертуар говорит о патриотизме Димаша, его любви к родине. Народная песня, воплотившая душевную силу и слезы казахского народа, исполненная певцом – Самалтау.

Димаш Кудайберген  впервые в своем выступлении исполнил трогающую душу композицию              «Самалтау» на закрытии международного кинофестиваля  «Шелковый путь» 20 октября 2019 года в китайском городе Фучжоу. Китайская публика была поражена не только проникновенным исполнением Димаша, но также инструментальной  аранжировкой «Самалтау»

«Самалтау» в исполнении Димаша Кудайбергена

Композиция со вступлением, исполненным музыкантами на народных инструментах Кобызах, создающих тревожную атмосферу –  с тоскливым воем собак, криками птиц и шумом ковыля  бескрайней степи переносит  воображение в далекую трагическую историю.

Димашем представлена нам не просто песня, а целое эпическое полотно. Слушая мощный голос певца, зрительно представляешь степные дали  до самого горизонта, чувствуешь душевную боль и тоску, какая бывает только от расставания с чем-то дорогим, бесконечно любимым. А какой феноменальный голос! Кажется, что он звучит прямо из самого сердца, завораживая красивым тембром.

Прекрасно об исполнении  «Самал Тау» написала соотечественница Димаша.

Сауле Исабекова:«Димаш исполнил в сокращенном варианте. Можно послушать эту песню в исполнении Арая, он спел ее на том же китайском конкурсе, но на несколько лет раньше Димаша. Оба спели ее по своему, и здорово в обоих вариантах. И каждый раз слушая эту песню, наворачиваются слезы и щемит в груди. Звуки кобыза, это что то на генном уровне, душа начинает трепетать и петь в унисон».

В Казахстане, кроме Димаша Кудайбергена «Самалтау» исполняют много әнші (певец)  народных песен. Певец Ерлан Толеутай заинтересовался  историей и той местностью, о которой говорит название – Самалтау.

Певец Ерлан Тоулетай
Певец -исследователь песни “Самалтау”

Автора песни при участии исследователей народного творчества найти не удалось, она так и осталась народной. По предположению  Ерлана Толеултая, автор покинувший родину не смог вернуться обратно, а название местности уже давно забыто.

История создания «Самалтау»

Истории, о которой поется в «Самалтау» уже немногим более 100 лет. Тогда  в июне 1916 года был издан императорский указ про мобилизацию на работы в тылу во время Первой мировой войны до 400 тысяч «инородцев» – мужчин от 19 до 43 лет из Астраханской губернии, Сибири и Центральной Азии. Несколько регионов Казахстана охватило народное восстание, которое было жестоко подавлено царскими  карателями. Были заключены по тюрьмам и казнены десятки тысяч человек, несколько сотен тысяч людей скрылось за границей страны. Восстание на казахской земле длилось до тех пор, пока царь Николай Второй не отрекся от престола в 1917 году.

Восстание Самалтау

Тогда и появились песни и кюи, выражавшие народный протест во времена бурных событий 1916 года. По утверждению музыковеда Жаркына Шакерима  «Самалтау»  пронизана трагической атмосферой того времени, когда люди не понимают почему они должны покидать свою родину. Автором – казахским джигитом рассказывается, как отряд мобилизованных мужчин пешком движется на военную повинность, оставляя позади родной Самал Тау, где остались родители без кормильца.По тексту «Самалтау» вычислили возраст автора, рожденного в год Коровы – немногим более двух мушель. Поэтому считается, что мужчине было 28 лет.

Самалтау песня

Исследователи казахского фольклора, причиной забвения песенного творчества и кюев о восстании 1916 года видят в политических условиях, сложившихся после Октябрьской революции 1917 года. Много людей тогда возвратилось на Родину, но уже для того, чтобы в гражданскую войну  разделиться на красных и белых и убивать друг друга за идею равенства, братства и счастья. Тогда распространялись агитационные песни за власть Советов, около 200 песен о народном восстании были положены в архив и постепенно забывались.

Певец Ерлан Тоулеутай считает, что в те годы у казахского песенного творчества была утеряна напевность и красота, которые стали возрождаться только сейчас.

Реакции на «Самалтау»

Несмотря на то, что народная песня «Самалтау» исполнена Димашем несколько месяцев назад, она затронула сердца людей разных стран, разместивших на каналах Ютуба свои реакции на нее. Обзор зарубежных реакций проводит Виктория Смирнова

Прослушавшие песню иностранцы, даже не зная слов, говорят, что голос Димаша вводит их в транс, а вступление к песне неизвестными зарубежным слушателям народными музыкальными инструментами просто поражает. Им не знаком национальный музыкальный инструмент Кобыз, который использован в сопровождении песни Димаша.Отмечая несложную здесь вокальную технику без виртуозных переходов, подчеркивают необыкновенную силу и красоту голоса.

Реакцию  блогера Батя Тестит смотрите по ссылке:

Для понимания содержания композиции даем ее построчный перевод

«Самал тау» (Ветряные горы)

Самал тау, родной мой край, необъятное море

Что за дни меня ожидают в солдатах

Вспоминаешься вновь и вновь

Родная земля, где был рожден и вырос

Не верхом я, иду пешком

Даже медленнее чем пешие

За пятнадцать дней похода

Приближаюсь в сторону Омска

Я в возрасте двух циклов, года коровы

По воле судьбы ушел в дальний край

Самал тау, родные земли остались позади

Мы как косяк лошадей, оторвавшийся от родных земель

Мои мать и отец,

Они – старики преклонных лет…

Эту песню сложили

Несчастья 16-го года

Самал тау, родной мой край, необъятное море

Что за дни меня ожидают в солдатах

6 комментариев

Ваш адрес email не будет опубликован.

  • Самалтау – қайран елім, шалқар көлім,
    Не болар солдат болып көрген күнім.
    Есіме қайта-қайта түсе бердің,
    Кір-жуып, кіндік кескен қайран елім!

    Атты емеспін, жаяумын,
    Жаяудан да баяумын.
    Он бес күндей жүргенде,
    Омбы жаққа таяумын.

    Жасым бар қос мүшелдей, жылым – сиыр,
    Тағдырдың айдауымен кеттім қиыр.
    Самалтау, қайран елім артта қалды,
    Адасқан өрісінен біз бір үйір.

    Әке-шешем бар еді,
    Жасы жеткен кәрі еді.
    Осынау әнге салдырған,
    Он алтының зары еді”.
    Иә, осылай өрілетін “Самалтау” әнін қайта жаңғыртқандардың бірі – қазақ халқының күміс көмей әншісі, ғажайып дауыс иесі Димаш Құдайберген. Естіген жұрт ел шежіресіндегі қилы кезеңді сипаттайтын туындыны халық әні деп қабылдап жүр. Алайда, бүгінде Нұр-Сұлтан қаласында тұратын Үміт Асайынова “Самалтаудың” авторы атасы, әнші Сұраған екеніне сенімді.
    Димаш Құдайбергеннің орындауындағы зарлы “Самалтау” Қытайдың Фучжоу қаласында “Жібек жолы” халықаралық кинофестивалінің жабылу салтанатында шырқалған болатын. Кейін Американың Нью-Йорк қаласында да дәл осы ән талай шетелдіктің жүрегін елжіретіп, көздерін жасқа толтырғаны бар. “Олай етпеске де болмас, өйткені, туынды менің атамның және сол қысылтаяң замандағы талай қазақ жігітінің ауыр тағдырын баян етеді”, – деп бастады әңгімесін Үміт Асайынова.
    “Самалтау” халық әнін орындаушылардың біразының репертуарынан ойып тұрып орын алады. Дегенмен, туынды Димаштың орындауынан соң көпшілікке кеңінен таныла бастады. Халық әнінің алғашқы шумағындағы “Самалтау” аталатын мекен қазіргі Қазақстан картасында көрсетілмеген. Туындының шығу тарихын зерттеп көрген әнші Ерлан Төлеутай әннің авторы еліне оралмаған, содан шығармаға арқау болған елді мекен де белгісіз қалған деп ой түйеді. Үміт апай болса, “Самалтау” өзіміздің өңіріміздегі Айыртау деген пікірде.
    “Атамыз көзі жұмылғанша, “Айыртау, Айыртау” деп туған жері Сырымбетті аңсап өтіпті. Өлеңде туған жерінің атын жасырып, “Самалтау” деп өзгертуіне тура келген. Өскен өлкесінің Айыртау екенін жария етсе, оның кім екенін іздеп жүрген адамдар бірден біліп қояр еді. Жасырынып жүргендіктен, оны айта алмады. Бұл туынды атамыздың 1916 жылғы патша жарлығы бойынша уездегі өзге 5 жігітпен окоп қазуға бара жатып шығарған әні”, – деп әңгімесін жалғады Үміт Сапарғалиқызы. – “Атамыз сиыр жылында дүниеге келген. Сонда ол кезде Әнші Сұрағанның жасы шамамен 28-де екен. Сырымбет өлкесінен Омбыға жаяу шықса, тура жыр шумақтарында айтылғандай, орыстың қаласына 15 күнде жететін көрінеді”.
    Әнші Сұраған Асайынның шаңырағында зарықтырып барып жеті қыздан кейін туған жалғыз ұл болған көрінеді. Ата-анасы Құдайдан сұрап алған баласына ырымдап Сұраған деп ат қойыпты. Ол Николай ІІ-нің жарлығы бойынша жер қазуға кетіп бара жатқанда әкесінің жасы 69-ды, шешесі елулерді алқымдаған. Ата-анасының қарттық шаққа жеткені жайлы өлеңде автордың өзі де айтып өтеді. Ұлының шаңырақ көтергенін әке-шешесі көре алмай, Сұрағанды үлкен апасы үйлендірсе керек.
    Осындай сәйкестіктерді тізіп айтып берген Үміт Асайынова отандастарына әннің авторы Әнші Сұраған екенін дәлелдегісі келеді. Кезінде атасы оны өзі айта алмай кетсе керек. “1930 жылы қазақ өнерінің жарық жұлдыздарының бірі Үкілі Ыбырай “халық жауы” атанып, атылып кетті. Сұраған атамыз әнші, сазгердің ең жақын адамы болғандықтан, ақынның ізінше қамалуы тиіс еді. Бірақ Қарауылдан шыққан ағайындары оны жасыруының арқасында ғана аман алып қалды. Домбырасын да ешкімге көрсетпеген, балаларына үйретпеген. Малы кәмпескеленген ол Сібірде бой тасалады. Тіпті, біз кішкентай болғанда да ол жайлы көп айтыла бермейтін. Үйдегілер балалықпен бәрін айтып қоя ма деп сескенуші еді.
    Осылайша, кейінгі ұрпағына ұлттық аспапты шерттіруге үрейленген Сұраған әнші өзі шығарған жыр шумақтарын да жасырып келген. Тек өзіне аманат етіп қалдырғандықтан, Үкілі Ыбырайдың шығармаларын шамасы келгенше, жұртшылыққа жеткізіпті.
    “Қалдырған” өлеңінің соңында Үкілі Ыбырай менің атама қаратып, ізін жалғауды Сұрағанға аманат еткен. Оны дәлелдеген бірнеше адам бар. Атам көрнекті сазгердің шәкірті әрі жақын жолдасы болғандықтан, оның талай әнін халыққа жеткізген. Өкініштісі – Сұраған атамыздың өзі жайлы бір ауыз сөз сақталмапты. Ол жайлы жазылған қандай да бір дерек іздеп, талай мұрағатқа жүгіндік. Бірақ Көкшетау өңірінің архивіндегі алғашқы жазбалар небары 1930 жылдан басталады. Ол кезде атамыз Сібір жаққа қашып кетсе керек”, – деп шерін тарқатты зейнеткер. “ Әкем атамыздан соң екі жыл салып жол апатынан көз жұмды. Тірі болса, атамыздың атын да шығармаларын да жаңғыртар ма еді? Бабамыздан қалған арабша жазылған біраз құжаттар болды. Оны сандықта сақтап жүретін. Кейін біз көшіп-қонып жүргенде ол құжаттардан көз жазып қалдық,” – деп өткен күндерді өкінішпен еске алды Үміт апа.
    Үміт Асайынова атасын соңғы рет бес жасында көрген. Көкшетау өңірінде оның қандай әнші болғанын білетін адамдар бар болуы мүмкін. Түрлі заманаларда бойындағы өнері түгіл, өзінің аты-жөнін, қазақ руханиятына қосқан үлесін жасырған адамдарды, олардың қилы тағдырын жас ұрпақ біліп өсуі керек. Ел арасында Сұраған әнші жайлы, халық әніне телініп жүрген “Самалтау” туындысы оның төл шығармасы екенін білетіндер кездесіп қалар, бәлкім. Құдайға шүкір, қазіргі заманды өткен уақытпен салыстыра алмаймыз. Әлдекімдердің көзі мен сөзінен жасырынудың қажеті жоқ, керісінше, ұмыт болған дүниелерді жаңғыртуымыз керек. Үміт Асайынованың да тілегі осыған саяды.
    Гүлмира ШОҚТЫБАЕВА,
    “Soltústik Qazaqstan”.

  • Қазақтың белгілі сазгері, алдына қара салмаған ақиық ақыны, аспандағы аққуға үнін қосқан дүлдүл әншісі Үкілі Ыбырай Сандыбайұлын көрген, өз ауызынан әнін естіп, өміріне әбден қанық болған жерлесіміз, ақын Ғалым Малдыбаев бір естеліктерінде “Қалдырған” деген сөздің мағынасы барлық ән-жырымды кейінгі ұрпаққа аманат етіп қалдырдым дегенді білдіреді”, – деген Ыбекеңнің бірауыз сөзін келтіреді.
    Шынында да,
    “Алпысқа келдім жамағат,
    Көрмедім ешбір жаманат,
    “Қалдырғанды” тапсырдым,
    Сұраған саған аманат”, –
    деп, әрқашан жанынан табылатын шәкірті, жанын қияр бауыры Сұраған әншіні атап, аманаттап тапсырса да, кейінгі күллі ұрпаққа тіл қатып тұрғанын байқауға болады. Кейде сахнада тұрып, халық өзі ерекше ықыласпен қабылдайтын осы бір әнді аяқтар кезде Сұраған емес, “Сарыарқа саған аманат”, деп ауыз толтырып айтқың келеді. Айтып та жүрмін. Себебі, Сарыарқа айрандай ұйыған қазақтың ежелден құтмекені, төсінде малымыз жайылып, көгінде әніміз әуелеген – әнмекен. Ал “Қалдырған” – осынау ұлы даланың еркесі, халқының қалаулысы Ыбырай Сандыбайұлының сырға толы үлкен туындысы. Ақанның “Шырмауығы”, Біржанның “Теміртасы” сияқты өмірі мен шығармашылығының тоқ етер түйіні іспетті Ыбырай да осы бір соңғы әнінде сал-серілік дәстүрді сақтап, халық жадынан еш кетпестей әдемі түйіп, оны келешек ұрпаққа аманаттап кетті. Ал сіз бен біздікі аманатқа қиянат қылмаудың қамы болғаны абзал. Расында да, “Қалдырған” – Ыбырай бабамыздың соңғы әні. Алпысты алқымдаған Ыбекеңнің күмбір көкірегін жарып шыққан бұл әнді Сұраған әнші тілеулес дос-жаранға құйқылжытып орындап жеткізгеннен кейін ауылдың сыйлы ақсақалы Шалабай қария Ыбекеңді іздеп келіп: “Уа, Ыбырай, мынауың ерте қоштасу ғой” дегенде, ол: “Жоқ, осы қоштасу дәл кезіндегі қоштасу болды”, – деген екен. Алайда, бұдан кейін 10 жылдан артық уақыт өмір сүріп, 70-тен асып дүниеден өткен Ыбекең бірде-бір ән шығармағанын кейінгі шәкірттері де, өнер зерттеушілері де жазған болатын.
    Қызығың дүние өткен күн,
    Кейінгі қуып жеткен күн,
    Байланбаған асаудай
    Сырт айналып тепкен күн.
    Берейін жастар батамды,
    Сендерге тізгін көшкен күн,
    Кәрілер бесік тербетіп,
    Жастар гүл-гүл өскен күн.
    Кейінгіге өсиет әрі үміт артып, жастықтың сан алуан қызықтарының артта қаларын, тек елестей болып, есіңді шығарарын баяндаған осынау тәлімі мен тағылымы мол шығарманың қалай дүниеге келгені жайында көптеген зерттеушілер естеліктерінде, зерттеулерінде келтіреді. Атап айтсақ, Молдахмет Тырбиев, Ғалым Малдыбаев, Молдахмет Ержанов, Ілия Жақанов, Сәркен Құлмағамбетов, Кәкімбек Салықов. Әннің шығуына қатысты ел ауызында әдемі өріліп, аңыздай тараған әсерлі әңгімелер өте көп. Жалпы, Ыбекең кез келген ән туар алдында ұйықтап жатып түс көреді екен. Түсінде аққулар қонған айдын көлдің арғы бетінен сұлу келіншек күле қарап, теңселе басып қарсы жүрсе, сол күні дүниеге жаңа ән келеді. Міне, “Қалдырған” да осындай беймаза түннен кейін атқан күнмен жарыса туып, Ыбекеңнің ән-жырдан сарай салған қайран кеудесін жарып шықса керек.
    Біржан ЕСЖАНОВ,
    дәстүрлі әнші, өнер колледжінің оқытушысы.

  • Samat Sarsenov Спасибо за интересное дополнение к статье. Вы познакомили нас с интересными фактами об истории песни.

    • Здравствуйте Раиса Подгаевская.
      Перевод текста полностью не правильный, что возмущает нас.
      “Его родители не могли видеть, что его сын женится, поэтому старшая сестра Сурагана, вероятно, вышла за него замуж.” – Вы можете выйти замуж за своего родного брата? Вы сами читаете свои переводы? Вы знаете, что у Казахов никогда не было близкородственных браков!
      Прошу удалить перевод. Не зная язык, традиции и обычаи той или иной нации не возможно перевести и передать смысл любого текста.

      • Samat Sarsenov Допускаю, что мы не такие хорошие знатоки казахского языка, как Вы. Поэтому прошу помочь редакции сайта и сделать правильный перевод. Мы его обязательно приведем в статье.

  • Samat Sarsenov Допускаю, что мы не такие хорошие знатоки казахского языка, как Вы. Поэтому прошу помочь редакции сайта и сделать правильный перевод. Мы его обязательно приведем в статье.

/* ]]> */